De Pest: de corona van vroeger

We leven in een vreemde tijd, wereldwijd zijn we in de ban van het beruchte coronavirus. Ons leven wordt compleet overhoop gehaald.Heel lang geleden woedde ook een verschrikkelijke pandemie: de pest! Iedereen heeft daar wel al iets over gehoord. In de volgende tekst kom je daar meer over te weten. Er lijken zowaar gelijkenissen te noteren tussen beide pandemieën, maar er zijn ook verschillen.Lees aandachtig de tekst. Hij is vrij lang, maar daarom werd de tekst in twee verdeeld.Na elk deel volgen een aantal vragen of opdrachten. Los ze zo nauwkeurig en volledig mogelijk op. Veel succes! TEKST DEEL 2Op het einde van het 1e deel kon je nog lezen dat de pest uiteindelijk een rooftocht van 3 jaar nodig had om zo goed als heel Europa in zijn greep te krijgen. GEEN LOCKDOWN, SOCIAL DISTANCE OF MONDMASKERSDie tijd betekende geen winst. Van voorbereiden op wat er aankwam, was geen sprake. De medische wetenschap stond in de middeleeuwen zo goed als nergens en niemand had er ook maar het minste benul van waar de ziekte vandaan kwam of hoe je die kon bestrijden.De grootste wetenschappers uit die tijd raakten niet verder dan "slechte dampen", "een straf van God", "bloed aflaten" en "kruiden verbranden". Dat het een straf van God was, wat de overgrote meerderheid toen geloofde, zorgde ook voor gelatenheid. Tegen de almachtige mocht niemand zich verzetten, je moest zijn woede in nederigheid ondergaan.Ook van zichzelf waren de middeleeuwers slecht gewapend tegen de pestbacterie. Hun immuunsysteem was de jaren voordien zwaar op de proef gesteld door ondervoeding. In 1316 stierven honderdduizenden van de hongersnood, Ieper verloor bijvoorbeeld tien procent van zijn bevolking, en de kinderen van toen zouden altijd zwakker blijven.Ook de bloederige oorlogen die overal in het continent tot aan de komst van de pest volop aan het woeden waren, hadden de immuniteit van de mensen aangevreten, vermoeden wetenschappers vandaag, want dat doet stress met een mens.En dan was er nog eens overbevolking. De economie kon niet volgen met de productie, er was schaarste en geen van de steden was voorzien op de hoeveelheid volk die er woonde.Bovendien was hygiëne zo goed als onbestaand. Nog voor de komst van de pest stonk het in Firenze, Parijs en Gent al naar dood en riool. Rijk en arm waste zich maximum een keer of drie per jaar, de meeste mensen verversten zelden of nooit hun kleren en haast iedereen kieperde toiletpotten op straat. In sommige steden was je verplicht eerst een verwittiging te roepen voor je dat deed, maar lang niet overal. Op warme dagen rook het in de steden ook naar bloed en slachtafval dat de beenhouwers voor hun deur lieten liggen tot de honden of de regen ermee aan de haal gingen. Ook de communicatie verliep in die tijd traag. Het nieuws ging amper sneller dan de pest, maar zelfs wie op tijd was verwittigd, deed weinig anders dan bang afwachten.DE PEST IN VLAANDERENOok hier in Vlaanderen waren we gealarmeerd, zeker in Brugge. De kanunniken van de Sint-Donaaskerk kregen in de zomer van 1348 een brief van hun goede kennis Lodewijk Heyligen. Die was weken eerder verstuurd in Avignon, de stad waar de paus verbleef en waar Heyligen als secretaris werkte in wat we nu het Vaticaan zouden noemen. In de brief meldde Heyligen zijn Brugse vrienden dat een vreselijke ziekte in Avignon 62.000 mensen had gedood, hij beschreef hoe lijken als wrakhout in de Rhône dobberden en verwittigde dat die pest nu al een heel eind op weg was naar Vlaanderen. Er is geen ontkomen aan en er is ook geen kruid tegen gewassen, schreef hij.De kanunniken hadden al van de pest gehoord. Ze wisten dat hij in Italië voor een genocide had gezorgd, maar daarover maakten ze zich toen niet echt zorgen: de Alpen zouden die ziekte wel tegenhouden, dachten ze. Nu maakten ze zich wel zorgen. Zou het worden zoals dertig jaar eerder, toen de grote hongersnood van 1316 de mensen voor dood had achtergelaten in de straten en velden? De kanunniken die de pest zouden overleven, wisten het antwoord op die vraag al een half jaar later. Heyligen had in zijn brief niet overdreven. Van de 35.000 inwoners van hun stad bleven er maar een goeie 20.000 meer over. In de straten hadden lijken gelegen. Net buiten de stad was een massagraf aangelegd, zes voetbalvelden groot. Zo goed als alle ziekenverzorgers en dokters in de stad waren overleden.BIER, GELD EN VROUWENIn Brugge, en ook in Parijs, zetten die bewust hun leven op het spel, maar in vele andere delen van Europa gebeurde dat niet of amper. Zieken werden gemeden, als de pest zouden we vandaag zeggen, vaak ook door eigen familie. De ziekte wakkerde de meest primaire instincten aan, ook de minder fraaie. In Firenze doken grafdelvers op van buiten de stad die de gevaarlijke klus voor veel geld wilden klaren. Iedereen had schrik van ze, dus gingen ze ook stelen en verkrachten en chanteren. Wie niet betaalde, vermoordden ze. In steden waar de pest intrek had genomen, dook een deel van de bevolking in drank en seks. Als God ze dan toch kapot zou maken, dan gingen ze liever verdoofd. Prostitutie bloeide, want de armoede duwde veel vrouwen de straat op. Na de doortocht van de pest nam Gent, toen de grootste stad van Vlaanderen, een reeks maatregelen die het cafébezoek en de straatprostitutie aan banden moesten leggen. Het was blijkbaar nodig.DE SCHULD VAN DE JODEN… OOK TOEN ALDe angst leverde ook een zondebok op. Joden vond je in Europa overal.Ze waren vaak rijk omdat zij - in tegenstelling tot de christenen van die tijd - bankier mochten zijn. Bovendien waren ze ook beter opgeleid dan de massa die uit analfabeten bestond. En ze hadden natuurlijk de dood van Jezus op hun geweten, leerde elke katholiek.Antisemitisme bestond met andere woorden al lang voor de komst van de pest. Geregeld werden joodse wijken aangevallen, geregeld vielen er slachtoffers. Maar toen de Zwarte Dood Frankrijk had bereikt, stak er een nooit geziene storm van jodenhaat op, die zich net als de ziekte gaandeweg verspreidde over het continent. Nadat er in de Provence al duizenden volgelingen van de Thora zonder aanwijsbare reden waren geslacht, kwam er plots groot nieuws uit de Zwitserse stad Chillon. De autoriteiten daar hadden een jood gearresteerd en die had - na foltering - toegegeven dat hij lid was van een soort terroristenbeweging. Onder leiding van ene rabbi Jacob waren groepjes Joden in heel Europa bezig het drinkwater te vergiftigen, met als enige doel de teloorgang van het christendom.Dit zorgvuldig geconstrueerde fake news - het verslag stond bol van de details - trok als een vuur naar Duitsland, waar de ene grote stad na de andere Joden uitroeide op een bijna even grote schaal als de nazi's zouden doen. Ook in ons land gebeurde het. In Brussel werden honderden Joden op een inderhaast gebouwde brandstapel gebonden. Hun doodskreten mengden zich met het gejuich van de grote menigte die toekeek.RELIGIEUZE FANATICIHet antisemitisme werd in die tijd nog extra aangewakkerd door de zogeheten flagellanten, religieuze fanatici die vanaf het einde van 1348 in groepen van vijftig tot honderd al zingend van stad naar stad trokken, vaak gehuld in de witte kappen die de Ku Klux Klan later zou dragen. Ze hielden een kruistocht tegen de pest. In de stad aangekomen, ontblootten ze op een plein het bovenlijf en begonnen ze zichzelf tot bloedens toe te geselen met kettingen waaraan weerhaken zaten. Het was een reinigings- en boeteritueel dat de genade van God moest afdwingen. Op sommigen werkte dat macabere spektakel even aanstekelijk als de pest. Steeds meer jonge mannen sloten zich aan, en ook toen kwamen de jeugdige extremisten vaak uit de armoede of de criminaliteit.In Vlaanderen zijn er zeker vijfduizend gepasseerd, we weten zeker dat ze in Doornik, Gent en Brugge zijn geweest. Soms begonnen ook de toeschouwers zichzelf te pijnigen, soms doopten ze hun zakdoeken in het bloed van de geselbroeders om er hun wangen mee te besmeren, in de hoop dat het als medicijn zou werken. Ook die "cruusbroeders", zoals ze bij ons werden genoemd, keerden zich tegen de Joden en veroorzaakten nieuw haatgeweld. Uiteindelijk zou paus Clement VI zowel de jodenvervolging als de flagellanten verbieden en beide uitwassen verdwenen bijna onmiddellijk als sneeuw voor de zon.MENSELIJKE VEERKRACHTDat deed ook uiteindelijk de pest. Het normale leven hervatte zich met een gemak dat aan het onwaarschijnlijke grenst. Er was een inflatie van wel honderd procent, en dus veel armoede, er waren tekorten, er waren sociale spanningen, maar het maatschappelijk weefsel ging niet kapot. De mens deed voort en dat deed hij ook tien jaar later, toen de pest in 1361 opnieuw de kop opstak. Nog drie eeuwen lang zou de ziekte met intervallen terugkeren en miljoenen mensenlevens eisen, maar nooit zou hij nog zo hard toeslaan als toen."Wie zulke horror niet heeft gezien, mag zich gezegend noemen", schreef Agnolo Di Tura jaren na de doortocht van de pest in zijn Siena. De Dikke, zoals hij werd genoemd, had 80.000 stadsgenoten zien verdwijnen in een handomdraai. Hij had zijn vrouw en vijf kinderen met eigen handen begraven. Toen hij zijn verhaal opschreef, was hij hertrouwd, getekend en gelukkig.*De belangrijkste bronnen voor dit artikel waren de boeken 'Hoe de Zwarte Dood Vlaanderen en Europa veranderde' van Joren Vermeersch (2019) en 'The Great Mortality' van John Kelly (2005). Opdrachten bij het 2e deel van de tekst. Bij deze opdrachten zijn 28 punten te verdienen. (Tellen mee als 5 PTN) 1a. Bij elke woordverklaring hoort een woord uit de tekst. Verbind ze met elkaar. een titel die gegeven wordt aan een rooms-katholieke geestelijke die lid is van een bepaalde kloosterorde kanunnik Iemand die lid is van een bestuur, die de briefwisseling en correspondentie verzorgt, noteert bij vergaderingen... secretaris aanhanger van het nationaal socialisme, een politieke ideologie die in de periode 1933-1945, in Duitsland ontstond met Hitler als dictator. nazi’s joodse godsdienstleraar rabbi Iemand die uitersten nastreeft fanatici personen die heel erg fan van iets of iemand zijn en zich vaak onverdraagzaam gedragen tegenover mensen die niet van hun mening zijn extremisten Iemand of een groep die de schuld van iets krijgt. zondebok de benaming van een aantal geheime blanke organisaties in de Verenigde Staten die vooral door hun racistisch geweld bekend geworden zijn. Ku Klux Klan 2. Hoewel de pest heel traag Europa veroverde, haalden de mensen daar geen voordeel of winst uit. Men kreeg tijd om zich tegen de ziekte te verdedigen of ze te bestrijden, maar men deed dat niet. Hoe kwam dat? Geef 5 duidelijke redenen. Noteer je antwoorden in zinnen en heb aandacht voor spelling en zinsbouw.Per aparte reden, is er een apart vakje voorzien om een antwoord te geven.1. 2 3 4 5 3. Ten tijde van de pest verbleef de paus niet in het Vaticaan in Rome zoals nu. a) In welke stad woonde de paus toen? Avignon b) In welk land ligt die stad? Frankrijk 4. Waarom maakten de Brugse kanunniken zich aanvankelijk niet zoveel zorgen omtrent de pest waarvan ze nochtans wisten dat de ziekte in Italië heel veel doden had gemaakt? (1p) 5. Toch gaat de pest ook hier in Vlaanderen fel te keer.(opgepast schrijf alle cijfers na elkaar, geen punt of spatie tussen de duizendtallen!) a) Hoeveel inwoners telde de stad Brugge in de zomer van 1348? antw.: 35000b) Hoeveel inwoners waren 6 maand later al overleden door de pest? antw. 15000 c) Hoeveel % van de Bruggelingen was 6 maand later nog in leven? antwoord: Er waren nog 57 procent van de Bruggelingen in leven. 6. Het verschrikkelijk leed dat de pest veroorzaakte, maakte het volk wanhopig. Dit wakkerde bij veel mensen minder fraaie primaire instincten aan. Geef daar 3 voorbeelden van "primaire instincten" 7. Jodenhaat of antisemitisme is van alle tijden. Op het moment dat de pest Europa binnenvalt, laait er in Europa plots een felle golf van antisemitisme op. a) Geef 2 redenen waarom de Joden als zondebok werden uitgekozen. b. Beschrijf 3 duidelijke voorbeelden van oplaaiend antisemitisme uit 3 verschillende Europese landen. 8. Wie of wat waren “flagellanten”? Antwoord met "1"als de beweringjuistis. Antwoord met "2" als de beweringfoutis. a) Het waren godsdienstige extremisten. 1b) Het waren verdraagzame gelovigen. 2c) Ze trokken zwijgend door de steden in groepen van 50 man. 2d) Ze vielen de ongelovigen aan met kettingen en weerhaken. 2e) Ze droegen witte kappen.1f) Ze deden boete met de bedoeling de genade van god af te smeken. 1g) Ze trokken vooral jongeren aan van de beter klasse. 2h) Ze namen het op voor de joden en verdedigden hen.1i) “Cruusbroeders” waren toeschouwers die spontaan gingen meedoen in de hoop zo te genezen. 1j) We zijn niet echt zeker of ze ook wel in Vlaanderen zijn gepasseerd. 2